(muziki yenye sauti ya juu)
- Habari, mimi Profesa Sophie Havighurst,
msaikolojia wa kliniki ya watoto,
na mmoja wa waandishi wa programu
ya Mpango wa Uzazi wa Kuelewa Vijana.
- Habari, mimi ni Dk. Christiane Kehoe,
msaikolojia wa kitaalamu,
na mwandishi wa programu
wa Mpango wa Kuelewa Vijana.
- Tutakupa utangulizi
kwa mawazo ya mafunzo ya hisia.
Kama wazazi na walezi wa vijana
tuna jukumu muhimu sana
katika kuchagiza akili ya kihisia
ya vijana wetu.
Kuelewa jukumu la kufundisha hisia
katika kusaidia maendeleo ya vijana
ya ujuzi wao na udhibiti na kuelewa hisia
ni sehemu muhimu ya jukumu letu la ulezi.
Kuna idadi ya njia ambazo vijana
kujifunza kuhusu hisia.
Kwanza, ni kwamba sisi tunaonyesha
mfano wa jinsi ya kujieleza,
kusimamia na kuelewa hisia zetu.
Wanatazama, wanajifunza kutoka kwetu.
Pili, jinsi unavyoitikia
kwa hisia za kijana wako
inawajulishe kuwa ama unakubali,
au badala yake huridhishwi hisia zao.
Tatu, kama unafundisha,
au kuongoza kijana wako katika ufahamu,
na kusimamia hisia
zao zinaweza kuunda kweli,
na kujenga ujuzi zao za akili za hisia.
Kuna utafiti mengi kabisa
ambao umechunguza
jinsi unavyoingiliana na kijana wako
karibu na hisia huathiri
akili zao za kihisia.
Utafiti kutoka Chuo Kikuu
cha Washington huko Seattle
wa John Gottman, Lynn Fainsilber
Katz, na Carole Hooven,
uliofanyika zamani katika miaka ya 1990
ulitoa msingi wa muhimu sana ili tuelewe
kwamba wazazi wanapotumia
njia ya kusaidia watoto
kujifunza kuhusu hisia zao
inayoitwa mafunzo ya hisia,
hii kweli iliwezesha watoto kujifunza
kuhusu akili ya kihisia.
Hapa ndipo kidogo kama
kuwa kocha wa michezo,
wazazi hutumia njia ya kuwasiliana
pamoja na kijana wao
ambayo husaidia kujenga
ujuzi wao wa akili ya kihisia.
Tangu kazi ya awali ya Gottman na wenzake
watafiti wengi wamegundua
kwamba kufundisha hisia
ni muhimu kwa kweli
kusaidia watoto, vijana,
kujifunza ujuzi huu na akili ya kihisia.
Basi tuangalie kidogo zaidi kwa kina
kwamba kufundisha hisia ni nini?
Hivyo kufundisha hisia ni
njia ya kuingiliana
na kijana wako ambapo
unazingatia hisia zake
kabla ya kuzingatia tabia zake,
na kumsaidia kuelewa,
na kuzifanyia kazi na hisia zao.
Hivyo kufundisha hisia na
vijana ni pamoja na hatua tano.
Hatua ya kwanza ni kuwa na ufahamu
ya hisia za kijana wako,
haswa ikiwa kwenye kiwango cha chini,
kama vile kusumbuliwa kidogo,
kukata tamaa kidogo au kuchanganyikiwa.
Mara nyingi vijana wanapaswa
kweli kuzidisha hisia zao
ili tuwatambue kwa kweli.
Hatua ya pili ni kuona hisia hizi
kama wakati wa kuunganishwa
na kuwafundisha au kuwaongoza
ili waweze kujifunza
uzoefu huu wa kihisia.
Hatua ya tatu ni kusikiliza,
na kukubali hisia zao kwa huruma,
bali kuepuka hukumu.
Hatua ya nne ni kisha umsaidie kijana wako
kuelezea jinsi anavyojisikia
labda kwa kutaja hisia zao.
Na, mwisho, hatua ya tano ikiwa inafaa,
umsaidie kutatua matatizo,
au ikihitajika hata kujadiliana
baadhi ya mipaka au kuweka mipaka.
Hivyo hii yote inasikika moja kwa moja,
lakini sio rahisi kufanya hivyo,
hasa wakati wa hisia
kubwa wakati wewe, ama
kijana wako anapoteza udhibiti wa hisia.
Kufundisha hisia ni rahisi zaidi
kufanya wakati umetulia,
na kuwa na nafasi ya
kutumia hatua hizi tano.
Ikiwa unahisi hasira sana
au kukasarika, au huzuni sana,
jambo bora ni kutulia kwanza,
kupumulia ndani polepole
na kuchukua muda wa kutuliza.
Kufundisha hisia sio kawaida.
Badala yake katika tamaduni nyingi
watu wanapuuza hisia zaidi.
Wengi wetu tumekuwa na wazazi
wanaopuuza hisia sis wenyewe
ambapo tuliambiwa kunyamanza
tulipokuwa na hisia,
au walezi wetu walijaribu
kutatua matatizo yetu,
au kutuambia kulikuwa
hakuna cha kuwa na wasiwasi nacho
bila kweli kutambua hisia zetu.
Kwa hivyo inaweza kuifanya iwe rahisi sana
kukataa hisia za kijana wako mwenyewe,
na kuzima majaribio yoyote anayefanya
kushiriki hisia zao.
Kama wewe unajikataa kihisia
unaweza usizungumze juu ya hisia.
Badala yake, unaweza kujaribu
kumzuia kutoka kwenye hisia zake,
au kwenda moja kwa moja kwenye maelezo,
au uhakikisho tu.
Unaweza kujaribu kila wakati
kurekebisha matatizo yake,
au kumpa ushauri,
au unaweza kuwa mkosoaji
ya njia ya kijana wako
kuelezea hisia zake,
na kujibu kutoka hisia zako
mwenyewe za kuumiza au hasira.
Kwa hivyo fikiria mfano wa
kijana akija chumbani,
na kusema, nimegunda sasa
tu hakuna mmoja wa marafiki yangu
anaenda shule yangu.
Kwa hivyo ikiwa ukipuuza hisia naye,
unaweza kujibu kwa huzuni
yake kwa kuonyesha upendo kweli,
na kutoa ushauri,
lakini kupuuza kabisa
hisia zake kwa kusema,
oh, utakuwa sawa.
Utapata marafiki wengi wapya,
au usijali, kila mtu mwingine
yuko kwenye hali hiyo hiyo,
au unaweza kusema, hiyo si kweli.
Sam anaenda shuleni kwako,
au labda badala yake unaepuka hisia zao,
na unajaribu kumlinda kwa kusema,
oh hapana, tuone kama tubadilishe shule.
Wakati mwingine kuona watoto wetu
kukasirika kunatufanya tutake kujitoa
ili hisia ziondoke,
au unaweza kujibu kwa
kuwa mkali zaidi naye.
Unakuwa na hasira au wasiwasi mwenyewe.
Acha kulalamika.
Una bahati ya kwenda
kwenye shule nzuri kama hii.
Kwa hivyo majibu haya ya kukataa hisia
hayawezeshi kijana
kujifunza kuelewa hisia zake,
na kusimamia heka heka maishani.
Badala yake utafiti unaonyesha
sisi kwamba kufundisha hisia
ni njia ya ufanisi zaidi
ya kusaidia vijana
kujifunza ujuzi huu wa akili ya kihisia.
- Ikiwa tunafundisha hisia
tungekaribia hii kwa njia tofauti sana.
Kwa hivyo ikiwa ataingia
chumbani na anasema,
Nimegundua tu hakuna mmoja wa rafiki yangu
anaenda shule yangu.
Unaweza kutumia hatua tano
za kufundisha hisia.
Na hapa ndipo, kwanza kabisa,
ungekuwa unafahamu hisia za kijana wako,
hasa ikiwa ni ya kiwango cha chini
kama ilivyo katika kesi hii.
Unaweza kujaribu kufikiria juu ya hisia
hiyo inayoweza kuwa kinyume
na kile amekuambia?
Labda ana huzuni,
na wasiwasi juu ya kuwa
mmoja tu katika shule mpya.
Anaweza kutaka kwamba yeye
alikuwa akienda shule nyingine
kuwa pamoja na marafiki zao,
na hii inaweza kusababisha hisia za chuki,
na hofu ya kuwa peke yako.
Anaweza kuwa na hasira na wewe.
Hatua ya pili ni kuangalia hisia zake
kama fursa kwa kuunganisha na kufundisha.
Na hapa ndipo ulipo
unaweza kufikiria mwenyewe
je, hii ni fursa ya kufundisha hisia?
Ninawezaje kuwepo na ninaweza kumsaidiaje?
Unaweza kufikiria mwenyewe,
labda ningeweza kumwuliza
kukaa kwenye sofa pamoja nami
kuzungumza juu ya hili kidogo zaidi.
Na kisha hatua ya tatu ni pale
ambapo unasema kitu
ambacho kinafanya kijana kujua
kwamba umekuwa ukisikiliza,
na hapa ndipo unaposikiliza,
na unakubali hisia zake zenye huruma.
Hivyo katika hatua hii, si
kuhusu yeye kuwa sahihi au si sahihi.
Unaweza kutoa tu nafasi kidogo zaidi,
ili kijana wako akueleze zaidi
kuhusu kilichotokea.
Unaweza tu kusogea karibu kidogo,
na unaweza sema, ah kumbe, hiyo ni ngumu.
Bila kujua mtu yeyote kwenda
kwenye shule yako mpya.
Kwa hivyo unatia huruma sana
na unashikilia nafasi.
Na kisha hatua ya nne ni ambapo
unaweza kumsaidia kijana wako
kuelezea jinsi anavyojisikia
kwa kutaja hisia zake.
Kwa hivyo hapa ndipo unaweza
kusema unaonekana kuwa na wasiwasi sana,
na labda una huzuni kidogo
kuhusu kutokuwa na marafiki zako.
Na hii inaweza kumsaidia
kuzungumza juu ya hisia zake,
lakini huenda unahitaji
kutulia na kwenda polepole sana,
Vijana mara nyingi huchukua muda mrefu
kueleza kwa maneno kile kinachotokea kwao.
Na kisha mara moja tumekuwa
kusikiliza kwa muda kidogo
inaweza kuwa inafaa
kwamba uhamie kwa hatua ya tano,
na hapa ndipo unapoweza
kumsaidia kutatua tatizo.
Na mara nyingi hii huanza kwa
kuuliza maswali ya wazi.
Kitu kama, ni ngumu sana
unapobidii kufanya jambo
ambalo hutaki kufanya.
Najiuliza ingesaidia nini?
Unafikiri unawezaje kuendelea kuwasiliana
na marafiki zako wa zamani?
Je, ni nini kingerahisisha jambo hili?
Hivyo kufundisha hisia ni njia muhimu sana
ya kusaidia vijana kupitia uzoefu magumu,
na pia uzoefu wa maisha
wenye changamoto kweli,
na ujana wa mapema,
na mpito kwa kuanzia shule ya sekondari
hasa ni wakati wa mabadiliko mengi,
na hisia nyingi kali.
Na unaweza kutumia mafunzo ya hisia
ili kumsaidia kijana wako kufanya kazi
kupitia uzoefu na athari hizi.
Sasa, sio lazima utumie
mafunzao wa hisia kila wakati,
lakini kawaida unataka kutumia hatua tano
angalau baadhi ya wakati
wakati kijana wako anapopata hisia.
Gottman na wenzake walipatikana
kwamba watoto na vijana
kufaidika na wazazi wao
kutumia mafunzo ya hisia
angalau 30 hadi 40% ya
wakati wakiwa kwenye hisia.
Walakini, unahitaji
kuwa katika nafasi sahihi
kwa mafunzo ya hisia.
Wakati mwingine muda unaweza usiwe sawa
kwa wewe kufundisha hisia,
na unaweza kuhitaji tu
ili kutoka nje ya mlango.
Pia, unapokasirika,
inaweza kuwa pengine wewe
unahitaji kujenga utulivu,
na kurudiria mazungumzo baadaye
wakati unapohisi utulivu kidogo.
Na wakati mwingine,
unaweza kuchagua kutojali kuzingatia hisia
katika muda wa hisia mkali
kwa sababu huenda unahitaji tu
kujibu baadhi ya maswali,
au kutatua tatizo.
Na katika hali kama hiyo
unaweza kuhitaji tu kufahamu tu
kijana wako anahitaji nini,
anachohitaji kufanya ili aende shule,
au jinsi ya kukabiliana na
mgogoro wa haraka wa urafiki,
lakini mara nyingi unaweza
kurudi kwenye suala hilo baadaye
wakati muda ni sahihi
kwa wewe na kijana wako
wakati nyote wawili mmetulia kidogo.
Na kisha unaweza kutumia
hatua tano za kufundisha hisia
ili kumsaidia kijana wako kutafakari
hali ya kihisia mliyokuwa nayo.
Na hii inamsaidia sana kufanya hisia
ambazo walizipitia.
Moja ya njia bora kuelewa kufundisha hisia
ni kuona kunapotofautishwa
kwa kupuuza hisia.
Tazama video inayoonyesha baba na binti
kuzungumzia siku ya mpito shuleni.
Katika mwingiliano wa kwanza
baba anapuuza hisia.
Katika mwingiliano wa pili,
yeye anafundisha hisia.
Angalia jinsi kila mwingiliano
huathiri baba na binti,
na uone kama unaweza kugundua
hatua tano za kufundisha hisia.
(muziki wa upole)
Updated